Shapeshifters – Where Opacity Holds the Light
In Where Opacity Holds the Light: Shapeshifters, Decolonial Imagination and Institutional Transformation bij Framer Framed laat Emily Shin-Jie Lee, hoofd onderzoek bij Framer Framed, haar gedachten gaan over hoe de tentoonstelling Shapeshifters museale conventies, ondoorzichtigheid en zorg op de voorgrond plaatst en brengt ze kunstenaars samen die in hun werk overgeërfde koloniale kaders uitdagen.
Geschreven door Stephan Rheeder
De tentoonstelling Shapeshifters: On Wounds, Wonders and Transformation (2025) brengt jaren van onderzoek, artistieke samenwerking en institutionele zelfreflectie samen. Curator en onderzoeker Emily Shin-Jie Lee laat haar gedachten gaan over hoe het team van Framer Framed en de exposerende kunstenaars zich verdiepen in vragen over koloniaal erfgoed, museale verantwoordelijkheid en de verbeeldingsvolle mogelijkheden om met dekolonialiteit om te gaan. De tentoonstelling is ontwikkeld in dialoog met het Pressing Matter-project en gevormd door een uitgebreid netwerk van partners. De tentoonstelling onderzoekt hoe de geschiedenis van ontginning, ontheemding en archiefgeweld nog steeds van invloed is op het heden, waarbij ‘shapeshifting’ wordt gezien als een conceptueel en methodologisch instrument — een manier om aandacht te schenken aan ondoorzichtigheid, om weerstand te bieden aan vaste narratieven en om ruimte te scheppen voor vormen van terugkeer die verder gaan dan administratieve teruggave. Via de werkwijzen van kunstenaars die de conventies van tentoonstellingen uitdagen, slapende objecten ‘wakker maken’ en tegenarchieven construeren, stelt Shapeshifters: On Wounds, Wonders and Transformation een meer aandachtige, relationele vorm van institutionele zorg voor.
Kader Attia, Untitled (2025), presented at the exhibition Shapeshifters: On Wounds, Wonders and Transformation (2025) at Framer Framed, Amsterdam. Photo: © Maarten Nauw / Framer Framed
ART AFRICA: Shapeshifters tekent zich af in een poreuze architectuur van doorschijnende stoffen, houten lijsten en hangende objecten die lijken te zweven tussen zichtbaarheid en verborgenheid. Hoe heeft het ruimtelijk ontwerp de aanpak van het onderzoeksteam wat betreft thema’s als transparantie, ondoorzichtigheid en institutionele transformatie beïnvloed?
Emily Shin-Jie Lee: Het ontwerp van een tentoonstelling speelt een belangrijke rol in de totale beleving van een tentoonstelling. Daarom werken we graag samen met ontwerpers om scenografieën te ontwikkelen voor de kunstwerken en verhalen die de sfeer van een project verhelderen. Voor Shapeshifters: On Wounds, Wonders and Transformation werd hetzelfde proces gevolgd: nadat we de titel, het concept en de lijst met kunstenaars hadden gedeeld met onze partners bij Bureau LADA, stelden de ontwerpers voor te experimenteren met noties van (on)zichtbaarheid, geïnspireerd door de werken van de kunstenaars en Édouard Glissants ‘recht op ondoorzichtigheid’, een concept voor hoe je het koloniale erfgoed onder ogen kunt zien en tegelijkertijd de diversiteit van gemeenschappen kunt beschermen. Dat idee leidde tot de ontwikkeling van aardetinten, halfdoorzichtige textielwanden die iets boven de vloer zweven, waardoor de lichamen van bezoekers aan het oog onttrokken worden en alleen hun benen en silhouetten op afstand zichtbaar zijn.
Een ander belangrijk element is het verhoogde lineaire platform in het midden van de galerie. Dit podium past bij de kunstwerken, waarvan er veel om een andere kijk en belichaamde betrokkenheid vragen. Zo volgt Kosisochukwu Nnebe in A Palimpsest for the Tongue de migratie van de bananenplant en de banden van de plant met zwartheid en raciaal kapitalisme door archiefbeelden op bananenbladeren af te drukken. Deze beelden zie je alleen als je omhoogkijkt, wat de intieme, belichaamde kennis over de plant benadrukt die al eeuwenlang door gemeenschappen van Afrikaanse afkomst wordt gekoesterd. Daarmee vergelijkbaar heeft BEELD van Leah Zang een hangend, gekanteld scherm waarvoor je omhoog moet kijken, wat past bij de manier waarop het werk onderzoekt hoe een object een religieus icoon wordt. Het verhoogde platform is ook een plek voor gesprekken en discussies. In plaats van directe antwoorden te geven op vragen over eigendom of waarde, wil Shapeshifters een ruimte zijn die zich bezighoudt met onopgeloste dilemma’s en blijft uitnodigen tot vragen via openbare evenementen, bijeenkomsten en collectieve reflectie.
Kosisochukwu Nnebe, A Palimpsest for the Tongue, part of the exhibition Shapeshifters: On Wounds, Wonders and Transformation (2025) at Framer Framed, Amsterdam. Photo by Maarten Nauw / Framer Framed
De tentoonstelling stelt ‘shapeshifting’ niet alleen voor als metafoor, maar ook als methodologie — een handeling van vloeiend worden binnen rigide structuren. Hoe heeft dit concept de manier beïnvloed waarop onderzoek, cureren en tentoonstellen gedurende het hele project met elkaar verweven zijn?
Ons onderzoek voor het project is rechtstreeks gevormd door de kunstenaars en hoe ze werken. Toen het onderzoeksteam van Framer Framed hun werk bekeek en ze ontmoette in hun ateliers, zagen we dat veel van de kunstenaars bezig zijn met thema’s als verandering, wisselende standpunten en veerkracht — ideeën die goed aansluiten bij Octavia E. Butlers idee van de ‘shapeshifter’. In Butlers verhalen belichamen shapeshifters niet alleen het vermogen tot transformatie, maar ook een fantasierijke manier om weerstand te bieden tegen koloniale onderdrukking. In hun nieuwe werk Rethreaded Indies presenteren Sammy Baloji en Cécile Fromont bijvoorbeeld een wandtapijt dat een krachtig antwoord geeft op de koloniale ideeën die letterlijk en figuurlijk zijn verweven in de 17e-18e-eeuwse Franse Les Anciennes Indes-serie, gemaakt in de Manufacture des Gobelins. Op basis van archief- en beeldonderzoek en een kritische benadering van zowel Congolese als Europese textieltradities, eigent Rethreaded Indies zich de historische vorm en techniek toe waarmee de sterk bevooroordeelde iconografieën van Les Anciennes Indes werden geproduceerd. In dezelfde geest verwerpen de werken in Shapeshifters homogeniserende of universele opvattingen over identiteit en geschiedenis, en eisen ze verhalen op die lange tijd door een koloniale bril zijn bekeken.
Naast de kunstenaars die onze curatoriële koers in de eerste plaats hebben bepaald, heeft Framer Framed in de loop der jaren geweldige netwerken en infrastructuren opgebouwd voor samenwerking met tal van organisaties en individuen, zowel in Nederland als daarbuiten. In verschillende stadia van de totstandkoming van Shapeshifters heeft deze constellatie van partners bijgedragen aan de kritische diepgang van het project en het mogelijk gemaakt om onze werken tentoon te stellen. Dit partnernetwerk heeft de betrokkenheid en het potentieel voor positieve transformatie door verbinding en collectieve mobilisatie in het hele veld tastbaarder gemaakt. Kortom, ik zou zeggen dat het begrip ‘shapeshifting’ overeenkomt met hoe we het project als geheel hebben benaderd: een onderneming die een doorlopend evoluerend en verweven proces is van curatorieel denken en artistieke creatie.
Sammy Baloji and Cécile Fromont, Rethreaded Indies (2025), as presented in the exhibition Shapeshifters: On Wounds, Wonders and Transformation (2025) at Framer Framed, Amsterdam. Photo: © Maarten Nauw / Framer Framed
Veel werken geven een nieuwe draai aan de tradities op het gebied van museumpresentaties door vitrines, textiel en archiefmateriaal te combineren tot hybride vormen. Hoe herinterpreteert Shapeshifters vanuit jouw onderzoeksperspectief de museale conventies van conservering en presentatie, vooral met betrekking tot koloniale collecties?
Veel van de werken in Shapeshifters laten zien hoe imperiale technologieën en de bijbehorende kennissystemen — vooral binnen de museale praktijk — talloze culturen schade hebben berokkend, maar ook hoe kunst ruimte kan bieden voor verbeelding, terugvordering en herinnering. Zo neemt de video Being Part European van Mirelle van Tulder de kijker mee naar het Wereldmuseum, waar meer dan 450.000 voorouderlijke bezittingen ontoegankelijk blijven voor de nazaten, die ze niet langer kunnen vereren of gebruiken. Op dezelfde manier gaat Anna Safiatou Touré in The Faces Collection in op de fetisjering van maskers en de sacraliserende strategieën van museumdisplays door kleiafdrukken te maken van Congolese miniatuurmaskers. Deze afdrukken bieden zowel een kritische kijk op de status van dergelijke spirituele objecten binnen Europese instellingen als een belichaamde reflectie op het verlies van kennis over hun geschiedenis, waarvan alleen fragmenten en sporen zijn achtergebleven.
Veel van de werken gaan over geschiedenissen die getuigen van grof en ingrijpend geweld en onteigening, maar de tentoonstelling plaatst ook de veerkracht en het verzet tegen koloniale museale en archiefstructuren op de voorgrond. Het werk van al-yené, een beeldend kunstenaar uit de Republiek Sacha, onderzoekt ontheemding en afwezigheid binnen het culturele geheugen van Sacha. In plaats van deze hiaten te willen opvullen, omarmt ze die instabiliteit en onvolledigheid. Door middel van gelaagde getuigenissen, archiefbeelden en animaties bouwt haar film een tegenarchief op dat officiële verhalen bevraagt en uitdaagt, en de emotionele en historische lading benadrukt van wat onuitgesproken blijft. Werken zoals die van al-yené nodigen uit tot een nieuwe manier om met geschiedenis om te gaan, een manier die begint bij plekken van verlies, maar die vasthoudt aan de mogelijkheid om opnieuw te bedenken wat er uit deze onopgeloste ruimtes kan voortkomen.
Anna Safiatou Touré, The Faces Collection (2025) from the exhibition Shapeshifters: On Wounds, Wonders and Transformation (2025) at Framer Framed, Amsterdam. Photo: © Maarten Nauw / Framer Framed
De scenografie nodigt bezoekers uit om zich langzaam door gelaagde ruimtes te verplaatsen, waar geluid, textuur en licht voor een meditatief ritme zorgen. Hoe belangrijk was deze zintuiglijke dimensie voor de onderzoeksdoelen van de tentoonstelling, met name de oproep om binnen kennisinstellingen op een nieuwe manier tot een andere kijk op zorg en aandacht te komen?
Koloniale beeldtaal en tijdelijkheid hebben lange tijd onze perceptie van de wereld bepaald. Daarom was het voor ons in deze tentoonstelling van cruciaal belang om kunstenaars en werken op de voorgrond te zetten die alternatieve manieren voorstellen voor hoe we onze omgeving waarnemen en ons daartoe verhouden. Een voorbeeld hiervan is Orbital Mechanics – Electric Dub Station van Antonio Jose Guzman en Iva Jankovic, dat bevraagt hoe koloniale geschiedenis en migratie onze onderling verbonden wereld hebben gevormd. De installatie combineert indigo-textiel — een techniek die historisch verweven is met de trans-Atlantische slavenhandel — en hybride soundtracks waarin elektronische muziek, dub, punk en Senegalese drumritmes samenkomen. Voor deze tentoonstelling hebben de kunstenaars het werk zo aangepast dat bezoekers de installatie kunnen binnenlopen, zich kunnen onderdompelen in het geluidslandschap en het textiel van dichtbij kunnen waarnemen, waardoor er een uitgebalanceerde spanning ontstaat tussen voelen en weten, het zintuiglijke en het begrijpelijke.
In dezelfde geest beschouwt Pei-Hsuan Wang mixed-media-installatie Origin Myth afkomst als meervoudig, meanderend en transnationaal. Een centraal element in het werk is een treintje met een speelgoedegel dat om een reeks keramische objecten in een vitrine rijdt. De egel brengt de tentoonstelling op speelse wijze tot leven en doorbreekt de verwachte stilte van de keramiek. Deze objecten uit de collecties van het Princessehof en het Fries Museum in Nederland verwijzen naar het zodiacsysteem van twaalf dieren dat in verschillende Aziatische kosmologieën voorkomt, met de eigen familietekens van de kunstenaar (Konijn, Draak, Muis, Hond) op de bovenste lagen van de vitrine. Via deze gebaren biedt Wang op poëtische wijze een hervertelling van het verhaal van objecten die ooit in de opslag van het museum lagen te verstoffen en brengt hij ze weer tot leven. Door tijdens dit hele proces nauw samen te werken met de kunstenaars, technici en museumconservatoren, worden we er ook aan herinnerd dat zorg en aandacht niet alleen gelden voor de uiteindelijke tentoonstelling: ze moeten een rol spelen in elke fase van ons werk en onze onderlinge relaties.
Antonio Jose Guzman and Iva Jankovic, Orbital Mechanics – Electric Dub Station (2024) from the exhibition Shapeshifters: On Wounds, Wonders and Transformation (2025) at Framer Framed, Amsterdam. Photo: © Maarten Nauw / Framer Framed
De tentoonstelling is ontwikkeld in samenwerking met het onderzoeksproject Pressing Matter, dat zich richt op eigendom, waarde en koloniaal erfgoed in musea. Hoe hebben de inzichten uit dat kader de ethische en theoretische basis van Shapeshifters gevormd?
Pressing Matter: Ownership, Value and the Question of Colonial Heritage in Museums (2021-2025) is een project dat is gestart door het Wereldmuseum en de Vrije Universiteit Amsterdam (VU). Als maatschappelijke partner heeft Framer Framed de kunstenaars die bij het project betrokken zijn op de voet gevolgd en is enorm door hen geïnspireerd geraakt. Deze kunstenaars hebben zich rechtstreeks met museumcollecties beziggehouden om boeiende, nieuwe werken te maken, die later in het Wereldmuseum Amsterdam zijn gepresenteerd in de tentoonstelling Unfinished Pasts. Shapeshifters is ontstaan in dialoog met Unfinished Pasts, maar breidt het gesprek uit naar alternatieve en niet-institutionele benaderingen van vormen van teruggave die verder gaan dan de enge definities van restitutie of repatriëring.
In de openingsweek van Shapeshifters hebben we een symposium georganiseerd om kunstenaars en onderzoekers die betrokken waren bij zowel Pressing Matter als Shapeshifters bij elkaar te brengen om tot synergieën en nieuwe denkpatronen te komen. De discussies gingen over dekoloniale herstelbetalingen en institutionele verantwoordelijkheid, maar ook over vragen over gemeenschap en zorg, centrale thema’s voor beide projecten die aansluiten bij het idee van dekoloniale esthesica van de dekoloniale theoreticus Rolando Vázquez. In zijn artikel Aesthetic Restitution for the Joy of Life (opgenomen in onze tentoonstellingsbrochure) herinnert Vázquez ons eraan dat ‘de kwestie van restitutie een kwestie is van rechtvaardigheid en waardigheid’. In plaats van restitutie te zien als een kwestie van banale eigendomsrechten, beschouwt hij het als een praktijk van vreugde en ‘re-worlding’, een toewijding aan radicale verbeeldingskracht en aan het voorstellen hoe de wereld er anders uit zou kunnen zien
Pei-Hsian Wang, Origin Myth (2025) from the exhibition Shapeshifters: On Wounds, Wonders and Transformation (2025) at Framer Framed, Amsterdam. Photo: © Maarten Nauw / Framer Framed
Shapeshifters voelt meer als een plek van ontmoeting dan van conclusie, een plek waar wonden, wonderen en herstel naast elkaar bestaan. Wat hoop je dat het publiek meeneemt van deze beleving, en hoe zou dit onze kijk op instellingen als levende, veranderende entiteiten kunnen beïnvloeden?
Dekolonisatie binnen Europese instellingen en het bredere culturele veld lijkt aan momentum te hebben gewonnen, maar in het cureren van tentoonstellingen over dekoloniale thema’s — of het naar voren brengen van deze kwesties via artistieke projecten — zijn we niet vrij van koloniale structuren, en het dekolonisatieproces is zeker niet voltooid. Integendeel, het vraagt ons dat we onderzoeken hoe we doorlopend bij deze systemen betrokken blijven, en dat we leren van de kunstenaars, onderzoekers en activisten die zich al lang inzetten voor radicale verandering.
Voor mij was een van de meest ontroerende momenten bij de opening van de tentoonstelling, het moment dat kunstenaar Martin Toloku Rejuvenate – Kaxoxo uitvoerde, een werk vol rituele elementen die een energie van zorg en genezing oproepen die tijd en ruimte overstijgt. Toen hij de ruimte binnenkwam en zich door de menigte bewoog, viel er een diepe stilte. Het publiek leek in de ban van een onzichtbare kracht die hij met zich meebracht. Zijn werk zette ons aan tot nadenken over wat een museumruimte is — of zou kunnen zijn — en over de scheuren, plooien en hernieuwde energie die kunnen ontstaan binnen en tussen mensen en architecturen.
Uiteindelijk hopen we dat Shapeshifters aanleiding geeft tot meer onderzoek naar deze urgente vragen en dat het het bewustzijn over de dekolonisatie vergroot, die zeker nog niet afgerond is — werk dat doorgaat terwijl gemeenschappen uit de hele wereld zich een weg banen door ruimtes die nog steeds gevormd worden door de nasleep van het kolonialisme. We willen dat het project deze complexiteiten zichtbaarder maakt in plaats van ze weg te nemen, zodat ze kunnen worden voortgezet en onderzocht in nieuwe contexten en vormen. Via doorlopende samenwerkingsverbanden willen we ook omstandigheden testen en bedenken die de bestaande institutionele grenzen overschrijden en zinvolle ontmoetingen tussen verschillende gemeenschappen bevorderen.
Oorspronkelijk gepubliceerd op de website van Art Africa Magazine in december 2025.
Opnieuw gepubliceerd op de website van Framer Framed met toestemming van Art Africa Magazine.
Global Art History / Koloniale geschiedenis / Museologie / New Museology / Textiel /
Exposities
Tentoonstelling: Shapeshifters
Een groepstentoonstelling die onderzoekt hoe kolonialisme musea, archieven en andere kennisinstellingen heeft vormgegeven
Netwerk
