Education as a shared process – (un)learning, democracy and imagination at Framer Framed

Education visit during Dealing With The Real Stuff (2023) © Framer Framed / Bora Sekerci

Education as a shared process – (un)learning, democracy and imagination at Framer Framed

Sorry, this entry is only available in Dutch. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Het educatieprogramma van Framer Framed laat kinderen en jongeren kennismaken met lokale kunstenaars en internationale thema’s, met (un)learning als uitgangspunt. Leren wordt hierbij opgevat als een gezamenlijk, kritisch en doorlopend proces, waarin ook het ontleren van vanzelfsprekendheden centraal staat. Binnen en buiten het onderwijs creëert Framer Framed ruimte voor samenwerking, radicale pedagogiek en het delen van ervaringen.

Leren is vaak gebaseerd op vooruitgangsdenken: het vermeerderen van kennis en het aanleren van nieuwe vaardigheden en gedrag. Bij Framer Framed draait het niet alleen om leren, maar ook om unlearning. Unlearning levert kritiek op onderwijs als eenzijdige kennisoverdracht en op hoger onderwijs als louter voorbereiding op het beroepsleven. Het richt zich op het ontleren van bepaalde vormen van kennis en vaak onbewuste manieren van denken en handelen. Dit vraagt om actief kritisch onderzoek van normatieve praktijken, zodat vanzelfsprekendheden kunnen worden afgeleerd. Daarnaast doorbreekt unlearning competitief denken en stelt het samenwerking centraal.

Uitgaande van (un)learning als een continu proces is het logisch om het (ont)leren niet te beperken tot de educatieafdeling, maar door te trekken naar alle onderdelen van de organisatie en haar communities. Van de jongste tot de oudste bezoekers vormt (un)learning het uitgangspunt van een lerende gemeenschap, bestaande uit co-learners met gelijkwaardige kennis, ongeacht leeftijd of opleidingsniveau. De nadruk ligt daarbij niet op eenzijdige kennisoverdracht, maar op gezamenlijk onderzoek, het delen van ervaringen en het bevragen van kennis: togetherness & (un)learning.

Framer Framed richt zich zowel in de praktijk als in onderzoek op (reizende) radicale pedagogieën die aan het begin van de twintigste eeuw ontstonden, waaronder antikoloniale scholen in toenmalige koloniën, onderwijsexperimenten uit de jaren vijftig en de pedagogieën van feministische en postkoloniale visionairs en hun hedendaagse tegenhangers.

Deze pedagogieën zijn vaak gevormd door omstandigheden van ballingschap en verzet. Zo raakten radicale Spaanse denkers, die de dictatuur ontvluchtten, geïnspireerd door Latijns-Amerikaanse pedagogen. Een ander voorbeeld is Ki Hadjar Dewantara, die tijdens zijn ballingschap in Nederland (1913–1918), geïnspireerd door de onderwijskundige theorieën van Maria Montessori en Rabindranath Tagore, het Taman Siswa-schoolsysteem ontwikkelde. De oprichting van dit systeem geldt als een keerpunt in de Indonesische onafhankelijkheidsbeweging.

Ook buiten de programmering streeft Framer Framed ernaar een plek te zijn waar jong en oud zich welkom voelen om te werken, zich te ontwikkelen en elkaar te ontmoeten. Naast de communities zoals het Open Atelier ontvangt Framer Framed kinderen en jongeren uit de buurt, zowel onder schooltijd als na schooltijd. De locatie fungeert als aanvulling op het formele onderwijs en het schoolse systeem en biedt een context voor kunst, cultuur en burgerschap. Hier maken kinderen kennis met kunst die normatieve structuren en praktijken bevraagt, waarmee het proces van (un)learning begint. In plaats van ‘kennis’ gedoceerd te krijgen, krijgen kinderen en jongeren de ruimte om te onderzoeken en ontdekken, nieuwe en meeslepende verhalen te maken en betrokken te zijn bij nieuwe werelden.

Daarnaast ontvangt Framer Framed zowel in Oost als in Noord naschoolse jongvolwassen communities, zoals in samenwerking met ELANCE (voor jonge vrouwen) en Giving back projects voor jongeren in afwachting van een verblijfsvergunning.

Shakallaka (2024) van ‘Zelf gemaakt!’ Educatie project. © Werkplaats Molenwijk / Framer Framed

Cultuurcoaches op het Kolom Praktijkcollege en MLO

Ook in de binnenschoolse educatieve programma’s staan togetherness en (un)learning centraal. Framer Framed heeft zich de afgelopen tijd gepositioneerd als een partij voor kunsteducatie vanuit basisdemocratische waarden. De organisatie gelooft in het belang van horizontale processen en in samenwerking met verschillende educatieve initiatieven. Daarom bouwt Framer Framed aan langdurige relaties met scholen die deze educatieve visie en aanpak onderschrijven. In 2021 is Framer Framed gestart met binnenschoolse cultuureducatie binnen het speciaal voortgezet onderwijs met twee cultuurcoaches. Diede Visser en Gina Sanchez startten met deze lessen en ontwikkelden in de afgelopen drie jaar een eigen methode, waarin jongeren een belangrijke stem hebben in de manier waarop de programma’s worden vormgegeven. Met dit programma wil Framer Framed kinderen en jongeren de kans bieden zich te ontwikkelen in creatief, artistiek, technisch en kritisch makerschap, waarbij zelfbeschikking centraal staat. Inmiddels werken er acht coaches in het voortgezet onderwijs vanuit Framer Framed onze vaste partner Theater De Gasten. De Internationale Schakelklas op het Montessori Lyceum Oostpoort en Kolom Praktijk College hebben beide vier cultuurcoaches, die theater en beeldende kunstlessen vormgeven.

Op school, onder schooltijd en in het klaslokaal, creëert Framer Framed een safe enough space: een omgeving waarin kinderen zich veilig voelen om hun eigen proces te volgen, los van het doelgerichte leren binnen het reguliere onderwijs. Ook hier staat het delen van verhalen centraal, evenals het kritisch nadenken over ethische, politieke en democratische vraagstukken. Hoe kun je op artistieke wijze je eigen verhaal overbrengen en je autonomie versterken door vorm te geven aan je eigen maakproces? Framer Framed ondersteunt jonge mensen bij het ontwikkelen van vaardigheden om zich beeldend uit te drukken. Spel en beweging bieden ruimte om met het lichaam, en niet uitsluitend met woorden, verhalen te vertellen.

Democratie en burgerschap

In de educatieve visie van Framer Framed staan een democratische en onderzoekende benadering centraal. Framer Framed geeft invulling aan democratie en burgerschapsvorming door jonge mensen te benaderen als serieuze en gelijkwaardige gesprekspartners. De organisatie biedt een platform voor hun stem en stimuleert zelfstandig onderzoek, maatschappelijke bewustwording en creatieve ontwikkeling. Op deze manier ondersteunt Framer Framed de autonomie van ieder individu en de zoektocht naar een eigen identiteit.

Wederzijdse uitwisseling van verhalen vormt dan ook een belangrijk onderdeel van de programma’s van Framer Framed. Hiermee wordt multiperspectiviteit gestimuleerd en het vermogen om van elkaar te leren versterkt. Daarnaast is er volop ruimte voor vrijheid in het maakproces, zodat deelnemers kunnen ervaren hoe zij hun eigen verhaal op artistieke wijze kunnen vertellen. De vormgeving van het aanbod sluit aan bij de verschillende leeftijden en belevingswerelden van jonge bezoekers.

Face to Face students get a tour of exhibition Re(as)sisting Narratives. Photo: © Framer Framed

Democratische methoden

Als praktische methoden is Framer Framed onder meer uitgegaan van de Reggio Emilia-benadering voor groepen 1 t/m 3 van het primair onderwijs. Kinderen worden hierin uitgenodigd om te spelen, zelfstandig te onderzoeken en vanuit nieuwsgierigheid en experiment te leren, te verbeelden en te maken. Zo ontstaat een veilige leeromgeving waarin vrijheid en autonomie in het leer- en maakproces worden aangemoedigd.

Het principe ‘begrijpen met je handen’ vormt hierbij een actuele invulling. Deze werkwijze is onder andere geïnspireerd door Berlijnse kindercentra en het Italiaanse Reggio Emilia. Centraal staat het ontwikkelen van een eigen beeldtaal: geen knutselopdrachten of kleurplaten, maar vrij werken waarbij het proces belangrijker is dan het resultaat. Kinderen krijgen de ruimte om zelf te onderzoeken en te ontdekken, omdat actief doen essentieel is voor het leerproces van het brein.

Door het aanbieden van kwalitatief goed materiaal en deskundige, niet-invullende en niet-oordelende begeleiding kunnen kinderen in een staat van flow komen en werken aan een positief zelfbeeld. Eerdere educatieve programma’s van Framer Framed waren veelal geïnspireerd door beeldende kunst en filosofie. Binnen het team waren gecertificeerde facilitators van de methode Visual Thinking Strategies (VTS) en gecertificeerde begeleiders in het filosoferen met jonge mensen. Met beide methoden kan kunst worden ingezet om communicatievaardigheden te versterken en kritisch kijken en denken te bevorderen.

Identiteit en verandering

Binnen deze programmalijn richt Framer Framed zich op vragen rondom identiteit, zoals ‘wie ben ik’ en ‘wie wil ik zijn’. Complexe vraagstukken worden daarbij niet uit de weg gegaan; het gesprek wordt actief aangegaan.

Tegelijkertijd wil Framer Framed jongeren handvatten bieden om richting te geven aan hun leven. Madelinde Hageman was initiator van meerdere langlopende programma’s rondom Eenzaamheid (2019) en Twijfel (2022). Binnen deze programma’s werd samengewerkt met meerdere scholen in het voortgezet onderwijs, waarbij iedere school werd gekoppeld aan een kunstenaar met wie een gezamenlijk project werd ontwikkeld. Daarnaast zijn er verschillende programma’s opgezet in samenwerking met Elance Academy – where girls grow stronger, met een focus op jonge vrouwen. Ook faciliteert Framer Framed programma’s voor jonge nieuwkomers in samenwerking met Giving Back Projects en het Youth Leadership and Resilience Programme (2023).

Community creëren / van elkaar leren op afstand

Een ander belangrijk leerdoel van Framer Framed is het samenbrengen van jongeren met verschillende achtergronden, zodat zij van elkaar kunnen leren. Daarnaast brengt Framer Framed ook groepen samen die een overeenkomstige ervaring delen, maar zich op verschillende locaties bevinden, om uitwisseling en herkenning te stimuleren.

Photovoice

Een programma dat Framer Framed meerdere keren in nauwe samenwerking met fotograaf en kunstenaar Karine Versluis heeft uitgevoerd, is Stay Strong Photo Stories. Binnen dit programma wordt gewerkt met de photovoice-methode. Deze methode leent zich bij uitstek voor het ontwikkelen van lesmateriaal op afstand en voor het opbouwen van communities op plekken waar die (nog) niet vanzelfsprekend aanwezig zijn. De lessen kunnen online plaatsvinden en de opdrachten worden wekelijks gegeven en gedeeld. Inmiddels heeft Framer Framed zes edities van dit programma gerealiseerd.

Photo by Oksana, Stay Strong Photo Series #6 (2025).

Uitwisselingen / International Peer Education

De ontwikkeling van een methodiek voor educatieve internationale uitwisselingsprogramma’s begon in 2015 met het project Irbid Exchange. Dit project kwam tot stand dankzij de inzet van Taatske Pieterson en Olivia Glebbeek, in de context van de tentoonstelling Crisis of History. In Irbid (Jordanië), Almere en Amsterdam werd een interdisciplinair team samengesteld. Het uitgangspunt was om samen met kinderen hun persoonlijke verhalen in verschillende vormen te verzamelen en deze vervolgens uit te wisselen tussen Nederland en Jordanië.

Een rapper, creative writer, dramadocent en fotograaf begeleidden activiteiten rond fotografie, film en beeldende kunst. Er werden collages gemaakt, teksten geschreven en een videoclip geproduceerd. Deze werken werden samengebracht in een koffer die heen en weer reisde tussen de verschillende landen. Het doel was om samen met alle deelnemers tot één gezamenlijk ‘Gesamtkunstwerk’ te komen.

In de aanloop naar de tentoonstelling Re(as)sisting Narratives (2016) werden twee scholen in Nederland en Zuid-Afrika aan elkaar gekoppeld. Leerlingen werkten via gelijktijdige online workshops samen binnen het kader van ‘international peer education’. Een van de uitkomsten van dit project was een pop-up expositie, die parallel aan de tentoonstelling Re(as)sisting Narratives te zien was bij Framer Framed in Amsterdam en in het District Six Museum in Kaapstad.

In 2023 organiseerden het Camissa Museum, Framer Framed en Karine Versluis wekelijkse workshops voor jongeren uit Amsterdam en Kaapstad, in de leeftijd van 14 tot 18 jaar. Aanleiding vormde onder meer de publicatie van haar fotoboek Debaltsevo, Where Are You?, waarin zij haar Oekraïense roots onderzoekt. Fotografie en storytelling fungeerden als middelen om familiegeschiedenissen en persoonlijke achtergronden te verkennen. Karine Versluis begeleidde de deelnemers door fotografie toegankelijk te maken voor iedereen, ongeacht ervaring of technische vaardigheid. De resultaten werden wekelijks uitgewisseld met deelnemers van het parallelle programma in Kaapstad.

Fotografie, social media en postverzendingen werden ingezet als communicatiemiddelen om jongeren gezamenlijk activiteiten te laten ontwikkelen, zoals online debatten, fotografieprojecten en creatief schrijven. Door samen mondiale thema’s te onderzoeken, werden wederzijds begrip en respect gestimuleerd. Tegelijkertijd ontwikkelden de deelnemers vaardigheden op het gebied van flexibiliteit, samenwerken, burgerschap, communicatie en creativiteit. Het directe contact met leeftijdsgenoten uit een andere culturele context bood jongeren een breder en genuanceerder perspectief op zowel het andere land als op mondiale vraagstukken, en maakte ruimte voor wederzijds leren en nieuwe vormen van kennisontwikkeling.

Met deze educatieve visie positioneert Framer Framed zich als een lerende gemeenschap waarin (un)learning, samenwerking en kritische reflectie centraal staan. Door kunst te verbinden met maatschappelijke vraagstukken en diverse perspectieven te verbinden, ontstaat ruimte voor nieuwe vormen van kennisontwikkeling. Framer Framed ziet educatie niet als overdracht, maar als een gedeeld proces waarin jonge mensen actief vormgeven aan hun eigen verhaal en positie in de wereld.

Face to Face, International Peer Education (2016), een educatief uitwisselingsproject met het District Six Museum in Kaapstad, Zuid-Afrika © Framer Framed

Education / Amsterdam Noord / Amsterdam Oost /