Meet a vital bunch of experts in the Bridging Art + Text seminar – where they will share their response with all of us – but not (only) in the traditional form of an academic paper, nor an artistic improvisation: Presentations and performances are based on thorough group preparation in three thematic workshops leading up to the seminar.

Prepare to get a mind-blowing input of thought, sound and visuals, which can hopefully provide valuable reflection for your own practice, whether this takes place in an independent or institutionalized setting.

Questions
Are transnational competences overrated in the art world?
What did Castro do to black artists and writers in the 70ties?
When did the Caribbean become Sci-Fi? – And what about rest of us?
Why is the name of a Swiss mountain important to Sasha Huber?
Why doesn’t Gillion Grantsaan feel comfortable selling pieces of his Blakart in Denmark?
Do the cleaning personnel in Danish art institutions have higher intercultural skills than their employers?
Why is it that one has to go to Addis Ababa to be on top of the music and film Scene?
How did Fanø pick an excellent Algerian writer right from under our nose?
What happens when you mix up Santeria, Winti, Shamanism, Obeah and Vodun?

Van mijn moeder en mijn oudere zussen en broer heb ik in fragmenten over de oorlog in Nederlands-Indië gehoord en kreeg ik stukje bij beetje een beeld van het verleden van mijn vader. Het is een grimmig beeld dat begint bij zijn trouw en loyaliteit aan het Nederlandse koningshuis en eindigt bij zijn ontgoocheling toen hij in 1951 naar Nederland kwam… Het land waar hij beslist niet wilde zijn. Hij zweeg erover omdat hij geen woorden had om zijn verdriet en ontreddering te beschrijven. En zo werd hij een in zichzelf gekeerde man, met herinneringen die diep weg geborgen bleven.

Ooit sprak ik een Indische man die als tiener de oorlog had beleefd. Hij zat boordevol verhalen. Vlak voordat wij uit elkaar gingen, tikte hij mij op de arm. Hij zei: ‘Weet je dat veel Nederlanders hier niet naar willen luisteren. Toen ik op een verjaardag iets over de oorlog wilde vertellen werd ik gewoon afgesnauwd. De oorlogstijd in Nederland, dàt was pas erg! In Indië hadden de mensen het tenminste warm!’

De man was oud genoeg om erom te lachen, maar ineens dacht ik te begrijpen waarom mijn vader zijn mond had gehouden als er over de oorlog werd gepraat. Beide mannen hadden verschrikkingen meegemaakt, maar konden om diverse redenen hun verhalen niet of nauwelijks kwijt.

Vandaag vieren we dat er na 5 oorlogsjaren een eind kwam aan de Duitse overheersing van Nederland. In 1945 werd de bevrijding met uitgelaten vreugde gevierd. Maar voor de mensen in voormalig Nederlands-Indie was er geen gelegenheid om bevrijdingsfeesten te vieren toen Japan capituleerde. Zij vielen van de ene oorlog in een andere, en toen ze hier in Nederland erover wilden vertellen, vonden ze weinig gehoor.

En ik, lid van de tweede generatie, heb jarenlang met gekromde tenen jarenlang aangehoord dat tijdens de Dodenherdenkingen de inzet van de Molukse militairen vluchtig of helemaal niet werd genoemd. Welke officiële organisatie neemt het op zich om de Molukse oorlogsslachtoffers in een herdenking de aandacht te geven waar zij recht op hebben?

De oorlog in Nederlands-Indië, de Bersiap periode en de politionele acties worden in de geschiedenisboeken mondjesmaat beschreven. Het is een roerige tijd geweest – lang geleden – maar niemand waagt zich aan de Indische variant van Soldaat van Oranje. Ik vraag me af waarom niet.

Als het antwoord is dat er te veel dingen zijn gebeurd die het daglicht nauwelijks kunnen verdragen, dan zeg ik dat het de hoogste tijd is om met deze moeilijke periode uit de vaderlandse geschiedenis af te rekenen.

Simpelweg door er met elkaar over te praten. Door boeken te schrijven, films erover te maken. Als je verhalen uitwisselt, gevoelens deelt en meningen prijsgeeft, kom je tot nieuwe inzichten. Inzichten die zullen bijdragen om dat wat is gebeurd, een plek te geven.

Ik ben blij dat er op deze plek geen Van Heutsz monument meer staat, dat riep alleen maar controversie op. Ik hoop dat het Indië Nederland monument zal staan voor verbinding en respect voor de geschiedenis van alle bevolkingsgroepen uit voormalig Nederlands-Indië.

Toen mijn boek De Verzwegen soldaat bij de drukker lag, heb ik de cursus Gastdocent Tweede Wereldoorlog in Zuid-Oost Azië gevolgd. Ik stel mij voor dat ik bij het Indië Nederland monument, aan diegenen die de toekomst in zich dragen, over het verleden vertel. Ik hoop dat velen dat met mij zullen doen.

In Den Haag staat het Indisch monument ter nagedachtenis aan alle Nederlandse burgers en militairen die in de Tweede Wereldoorlog het slachtoffer zijn geworden van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië. Ik hoop dat het Indie Nederland monument in Amsterdam het nationale symbool zal worden van openheid over het Nederlands-Indisch verleden.

Door Sylvia Pessireron

Dat concludeerde wethouder Van der Wieken van stadsdeel Amsterdam Oud-Zuid tijdens de inspraakavond op 19 september 2000, waarin gediscussieerd werd over de toekomst van het Van Heutszmonument. Zeven jaar later, en vele inspraakrondes en commissievergaderingen verder, was het dan eindelijk zover: toen werd het gerestaureerde beeld opnieuw onthuld. Ditmaal als het monument Indië-Nederland.

De mogelijkheid om de oorspronkelijke betekenis van het beeld te herzien, lijkt in het ontwerp van de kunstenaar Frits van Hall te zijn verwerkt. “Neem een breekijzer,” zou hij ooit tegen zijn leerling hebben gezegd, “sloop de naam van Van Heutsz er af en vervang het door de letters Vrijheid, Merdeka of Indonesië, en je hebt een Vrijheidsbeeld”.

Nu staan we op de Dag van de Vrijheid voor dit monument. Drie generaties nadat het koloniale beeld voor het eerst is onthuld. De bassin van de fontein is schoongemaakt, en de grafitti is weggepoetst. Het bronzen reliëf van Van Heutsz, dat in 1984 door onbekenden van de sokkel is verwijderd, is niet meer teruggehangen. Drie verwrongen bronzen pennen, die het ooit op zijn plaats hielden, zijn het enige wat nog herinnert aan de heftigheid waarmee het bestaansrecht van dit eerbetoon werd betwist.

Ook de cijfers die verwezen naar de geboorte en het sterven van de controversiële generaal zijn verwijderd. In plaats daarvan vertegenwoordigen zes nieuwe jaartallen het verleden. Het uitroepen van de onafhankelijkheid van Indonesië, in 1945, en de soevereiniteitsoverdracht, in 1949, worden in deze reeks in één adem genoemd met het besluit van de Stadsdeelraad om de naam en functie van dit monument te wijzigen.

Is hier een omstreden historische dwaling mee rechtgezet? Of is er slechts de angel uit getrokken, en confronteert het kunstwerk ons nu, als een soort Vanitas, met de vergankelijkheid van de waarden die wij het toedichten?

Laten we de woorden van de kunstenaar opvatten als een waarschuwing. Want als de naam van Van Heutsz er zo makkelijk van af te slopen is, dan geldt dat volgens dezelfde redenering natuurlijk ook voor woorden als “Vrijheid”, of “Merdeka”. Principes en idealen zijn vluchtiger dan brons, baksteen of beton. Het is aan ons om telkens weer te bevestigen waar dit beeld voor staat. En als we het daar onderling niet over eens kunnen worden, laat deze plek dan, net als vroeger, het strijdtoneel zijn waarop we onze geschillen uitvechten.

EN daarom neem ik “OLYMPIA MARIAM HAWA LATUPEIRISSA”

HET BEELD NU IN BEZIT.. VANDAAG Zaterdag 5 mei 2012..

EIS IK….MERDEKA voor mijn VOLK op de MOlukken als ook hier in NEderland.

Merdeka in de vorm van excuus voor de 1e generatie molukkers hier in Nederland…

Merdeka in de aandacht voor de mensenrechten van ons volk, in bezit van Indonesie..

Merdeka in de gedachtengang van een MOlukker hier in NEderland ..

Merdekaaaaa in de zin van vooruitgang en activiteit van mijn interactie als 3e generatie MOlukse hier in NEderland..

Merdeka voor mijn OPa … die de naam van Heutsz vaak noemde..in zijn verhalen…

Merdeka is mijn info die ik verschaf over de MOlukse geschiedenis. door Molukse Ogen..

Merdeka is het verhaal wat ik vertel aan onwetenden..

Merdeka is het strijdvaardige wat ik uit de doofpot haal van Nederland..

Merdeka is het schijnheilige van de Nederlandse Regering toen en nu die bijna tot niets doet voor ons volk..

Merdeka is het reflecterende wat ik uit de MOlukse Kepala Batu (Hoofd van steen – koppige persoon).. haal..om te kijken naar zichzelf..

Merdeka is wat ik zeg.. MErdeka is wat ik voel .. MErdeka is mijn MOLukse INvulling van het HIstorisch Woord..

Merdeka is mijn respect voor dat ik hier ben in dit koude kikkerland.. dankzij mijn OPa _ex knil -militair..

Merdeka voor alle MOlukse EX- Knil Soldaten!!

IN de hemel als ook op AARDE…

14:00-14:10 uur Welkomstwoord door dr. Laura van Broekhoeven (hoofd onderzoek Museum Volkenkunde / bestuurslid Vereniging KITLV)

14:10-14:30 uur Lezing door dr. Wayne Modest (hoofd museale zaken Tropenmuseum)

14:30-14:50 uur Publieksinterview met Mercedes Zandwijken (adviseur sociale cohesie/oprichter Keti Koti-tafels) door dr. Esther Captain (senior onderzoeker Nationaal Comité 4 en 5 mei / bestuurslid Vereniging KITLV)

14:50-15.30 uur Pauze

15:30-15:50 uur Lezing door dr. Paulus Bijl (Universiteit van Amsterdam)

15:50-16:45 uur Debat onder leiding van dr. Rivke Jaffe (Universiteit Leiden / bestuurslid Vereniging KITLV) met
prof. dr. Susan Legêne (Vrije Universiteit Amsterdam / voorzitter Vereniging KITLV),
drs. Asmara Pelupessy (co-director UNFIXED en freelance schrijver/curator in visuele cultuur),
Wendeline Flores (student-assistent Vrije Universiteit Amsterdam) en
drs. Wim Manuhutu (onderzoeker Vrije Universiteit Amsterdam)

16:45-17:00 uur Afsluiting door prof.dr. Gert Oostindie (directeur KITLV)

17:00-18.00 uur Borrel

Aanwezige kunstenaars zijn onder andere:
Pepón Osorio (Geboren in Puerto Rico, wont en werkt in de VS),
Tirzo Martha (Geboren, wont en  werkt in Curaçao),
Mario Benjamin (Geboren, wont en werkt in Haïti),
Jean-Ulrick Désert (Geboren in Haiti, wont en werkt in Duitsland) en
Remy Jungerman (Geboren in Suriname, wont en werkt in Nederland

Als voorproefje van hun theaterstuk Water Under The Bridge, over de industriele geschiedenis van Curaçao, komen moeder en zoon duo Glenda Martinus en T. Martinus een reflectie op de artist talk geven in woord en beeld.

Voertaal is Engels

‘Op het moment dat het werk in een publieke ruimte geplaatst wordt, begint de confrontatie.’ Zegt kunstenaar Marcel Pinas over zijn openbare kunstwerken. Dat zou je ook kunnen stellen voor eerder genoemd gedicht of voor het monument dat ons vandaag inspireert.

Van Heutsz: heel veel mensen weten niet meer wie hij was, zeker diegenen die even oud of jonger zijn dan ik. Van Heutsz, man van stavast. Samen met JP Coen behoorlijk controversieel. Mannen die verschillende momenten uit het koloniale tijdperk in de Oost belichamen. Diegene die er beter vanaf komt lijkt Van Heutz. Zijn wrede ingrepen in Aceh in koloniale tijden waren ‘acts of war’. En dus geoorloofd. Althans, zo dachten we toen. Hij, de militair, deed wat moest. En zo kon het gebeuren dat het monument er kwam.

Laatst sprak ik een Joods-Irakese vrouw uit Amsterdam. Ze had zich wat ingelezen over Nederlands Indië en was perplex over, wat zij noemde het ‘systematische, georganiseerde geweld’ in de kolonie. Van Heutsz was een goed voorbeeld: zijn militaire ingrepen deed hij met chirurgische precisie. Hij wist precies wie hij moest hebben om de angel uit het verzet te halen. Saillant detail: dat alles kon hij doen dankzij Snouck Hurgronje, die als spy on the ground genadeloos de kopstukken eruit wist te vissen.

Voor ons in Nederland lijkt dat geweldsgegeven genormaliseerd. Ja, zo ging dat nou eenmaal in de kolonie, we vertalen het in eufemistische woorden als pacificatie, politionele acties. Het zijn ‘colonial casualties’.

Terug naar de herinnering.

Het van Heutsz monument heeft zich doorontwikkeld naar een herinneringsmonument voor de Indisch-Nederlands koloniale periode. En zo representeert een monument verschillende betekenissen door de jaren heen. En wordt het daarmee zowel gedeeld als omstreden erfgoed.

Het is wrang. Het huidige monument van herinnering belichaamt hoe Nederland omgaat met haar koloniale geschiedenis. Het vertelt ons dat we selectief herinneren, dat er tegengestelde belangen spelen, en dat er sprake is van amnesie, geheugenverlies of zelfs aphasie, het onvermogen herinnering aan de kolonie te vertalen in het talige.

Hoe kan het ook anders, het traumatische verlies van Nederlands-Indië gebeurde in dezelfde periode dat WOII net voorbij was. In WO II was Nederland bezet, het slachtoffer, dat uiteindelijk overwon. In Nederlands-Indië was Nederland de dader, die uiteindelijk verloor.

Door de jaren heen construeerden we in Nederland vormen van herinneren rondom WOII. Maar hoe geef je als natie vorm aan het herinneren van ons koloniaal verleden en je eigen rol daarin?

Ik ben zelf, met mijn Indische en Papoea roots een duidelijk product van die koloniale geschiedenis. En de directe herinneringen aan WOII kwamen zowel van mijn vader als moeder. Mijn moeder liep in de Hongerwinter de Nederlandse boerderijen af terwijl haar moeder, mijn Indische oma dus, joodse onderduikers verborgen hield in Den Haag. En mijn vader werd in Nederlands Nieuw-Guinea tewerk gesteld door de Japanners op een vissersboot en na diverse avonturen maakte hij in 1944 onderdeel uit van de geallieerde troepen die onder leiding van Generaal MacArthur landen in Nederlands Nieuw-Guinea.

U kunt zich voorstellen dat herinneringen bij mijn familie aan de keukentafel veel langskwamen, tijdens het eten van nasi goreng of papeda. Die oorlogsherinneringen werden vermengd met verhalen over hoe vervolgens Nederlands Nieuw-Guinea als laatste stukje Indie in 1962 moest worden opgegeven, nog zo’n koloniaal trauma. John Jansen van Galen heeft er uitgebreid over geschreven. Al deze herinneringen aan de keukentafel van mijn familie vonden geen weerklank zodra ik buiten de deur stapte en meedeed aan het leven buitenshuis.

Het is misschien om die reden dat ik samen met fotografe Bodil Anais en journaliste Eva Prins dit jaar een fotoboek heb samengesteld over 50 jaar Papoea’s in Nederland. Waarbij we ook de aankomst van Papoea’s alhier in 1962 herinneren. Daarmee maken we, zoals Pamela Pattynama zo mooi zegt in het voorwoord: de Papoeagemeenschap in Nederland los uit een culturele ‘onzichtbaarheid’. Het is mijn eigen monument, zogezegd.

Het boek laat zien dat hier wonende Papoea’s een postkoloniale herinneringsgemeenschap vormen. Papoea’s in Nederland delen herinneringen, een collectieve identiteit en een land van herkomst. Net als bv de Molukkers. De Papoea’s tonen loyaliteit aan die herinnering maar ook overlevingskracht in het huidige NL. We zijn niet alleen maar slachtoffers.

Het maken van het boek bracht me de levensles dat herinneren ook te maken heeft met helen. En hoe belangrijk het blijft om herinneringen te benoemen, zowel individueel als gezamenlijk, zodat we ze ook weer los kunnen laten.

De vraag is natuurlijk of dit herinneringsmonument voor de Indisch Nederlandse koloniale periode – diezelfde helende werking heeft. Ik vraag het mij af.

Er is in onze herinneringscultuur een sterke behoefte de geschiedenis te verdelen in wit en zwart, in heiligen en schurken, Anne Frank versus Anton Mussert, Multatuli versus Van Heutsz. Maar zo eenduidig is geschiedenis nooit, ook koloniale geschiedenis niet, ook Van Heutsz niet. Als in 1903 de onderwerping van Atjeh aan het Nederlandse gezag wordt geproclameerd haalt Nederland generaal Joannes Benedictus van Heutsz, de bedwinger van dit opstandige gewest, als nationale held in. Is het de conservatieve burgerij die hem bejubelt? Ook het sociaaldemocratische Kamerlid H. H. van Kol, onvermoeibaar voorvechter van sociale vooruitgang in de koloniën, zwaait Van Heutsz lof toe als ‘pacificator’, de vredestichter, in het opstandige Atjeh.

Onder Van Heutsz’ leiding is dan na drie decennia de Atjehoorlog met succes beëindigd, die tweeduizend Nederlandse militairen, tienduizend Javaanse dwangarbeiders en 35.000 Atjehers het leven heeft gekost, alsmede een bedrag van vijfhonderd miljoen gulden. Uiteraard dient die oorlog het ‘openleggen’ van het gewest voor koloniale exploitatie maar ook het afbakenen van de grenzen van het Nederlandse rijk in Azië. En dat dient het ‘ethisch’ koloniaal beleid, twee jaar eerder door minister-president Abraham Kuyper tot ‘roeping’ van Nederland verklaard, en dat sociaaldemocraten uit het hart is gegrepen. Want daarin klinkt de echo van Multatuli: de ‘opheffing van den inlander’ als ideaal.

Van Heutsz’ militaire succes maakte dat beleid mede mogelijk. Volksopvoeding, gezondheidszorg en welvaartsontwikkeling in de kolonie kunnen immers alleen bevorderd worden als de overheid haar onderdanen met haar maatregelen daadwerkelijk bereikt, dus pas als de gehele Indische archipel ‘onder bestuur’ gebracht is. Ethisch imperialisme kun je het noemen; het klinkt ons als een innerlijke tegenstelling in de oren, maar zijn tijdgenoten niet. Het in 1935 onthulde monument op het Olympiaplein stelt dan ook geen krijger te paard voor, maar een rijzige vrouw als symbool van het weldadig Nederlandse gezag, door Van Heutsz in de Nederlands-Indische eenheidsstaat gegrondvest.

Ook in Indonesië kijkt men zo tegen hem aan. Toen ik te Jakarta in het Nationaal Museum, gelegen op het vroegere Koningsplein, nu Merdekaplein, eens aan Indonesische studenten vroeg of ze wisten wie Van Heutsz was, antwoordden ze tot mijn verbazing prompt: ,,Ja, dat is de man die van ons land een eenheidsstaat gemaakt heeft.’’ En zo is het. Of; zo is het óók.

Dat is moeilijk te aanvaarden voor wie in hem de bad boy bij uitstek van onze koloniale geschiedenis wil blijven zien, de wrede onderdrukker, de koloniale houwdegen. Dat was hij, in zekere zin. Van Heutsz voerde in Atjeh een contraguerrilla door het ‘rusteloos achtervolgen van de vijand’ maar hij deed dat in samenwerking met de eminente Islamkenner Snouck Hurgronje, een vooruitstrevend en verdraagzaam man, die met zijn inzicht in de volkscultuur de inheemse adel voor Nederland probeerde te winnen.

Én: Van Heutsz deed bij zijn militaire campagnes zowel de ‘rode haan’ als de ‘blauwe leugens’ in de ban. Als eerste gezagsdrager verbood hij ‘onder welke omstandigheden ook kampongs, moskeeën of woonhuizen te verbranden’: ,,Zelfs bij militaire excursies in streken die in verzet zijn, mogen alleen verblijven buiten de kampong van bendehoofden en hunne benden verbrand worden.’ En hij hief de vertrouwelijkheid op van de blauw gekafte officiële rapporten over het verloop van de oorlog, die vol leugens stonden.

Door de onderwerping van het gewest vestigden zich er Europese ondernemers maar Van Heutsz toont zich allerminst hun knecht. Als de Koninklijke Petroleum Maatschappij de olie die in Atjeh gewonnen wordt via een 128 kilometer lange pijpleiding in Oost-Sumatra wil laten raffineren, is het Van Heutsz die weigert daarvoor toestemming te geven. Hij eist dat in Atjeh zelf een raffinaderij wordt gebouwd voor de ontwikkeling van het gebied. ,,Daartoe dienen Europeesche nijverheid en landbouw in het land gehaald,’’ schrijft hij. ,,Het gaat toch niet aan, dat de ontwikkeling van het gewest Atjeh opgeofferd zou worden ten bate van een maatschappij, die nu eens bijzonder voordeelig exploiteren wil.’’ Het is een modern, links standpunt: exploitatie van natuurlijke rijkdommen moet ten goede komen aan de bevolking van het gebied waar ze gewonnen worden.

Maar het koloniale gouvernement in Batavia geeft toch vergunning voor die pijpleiding aan te leggen. Van Heutsz hield er een levenslange wrok tegen de oliemaatschappij aan over. Volgens hem moet ‘de Regeering en niet particuliere slampampers de winst opstrijken’. Hij wil Atjeh tot welvaart brengen en ziet woedend hoe de Koninklijke ‘de rijkdommen wegpompt’. Hij is dan ook een van de weinige hoge koloniale gezagsdragers die later geen hoge functie krijgt bij Shell. En in Atjeh geniet hij nu nog ‘groot aanzien’, als bestuurder die meer van de bodemschatten aan het gebied zelf ten goede wilde laten komen dan het onafhankelijke Indonesië later ooit zou doen. En dat wisten die studenten in Jakarta ook, toen ik hen naar Van Heutsz vroeg.

Onderdrukking en vooruitgang, exploitatie en ontwikkeling: ze gaan altijd samen in de koloniale geschiedenis en zijn niet te ontwarren, hangen vaak zelfs met elkaar samen.

Na zijn onderwerping van Atjeh wordt Van Heutsz benoemd tot gouverneur-generaal van Nederlands-Indië en voert op grote schaal desa-scholen in voor eenvoudig onderwijs aan de boerenbevolking. Hij schaft de hormat af, het ‘overdreven kruiperig eerbetoon’ aan Europese bestuurders, die door ‘pajongzwaaiers’ tegen de zon beschermd werden. Hij ijvert voor opneming van inheemsen en Indo-Europeanen in het dan nog exclusief Europese bestuursapparaat. Hij verleent vrijdom van port en een renteloze lening aan het eerste nationalistische blad, Bintang Hindia, de Ster van Indië, laat er overheidsvoorlichting in opnemen en sommeert alle bestuursambtenaren propaganda voor het blad te maken. Dat laatste geeft een storm van protest over aantasting van de persvrijheid en hij moet zijn circulaire weer intrekken, maar de intentie is duidelijk: een ethisch koloniaal beleid.

Maar in Nederland wordt hij lange tijd vooral geëerd als de koloniale krachpatser. Het monument alhier wordt (in aanwezigheid van koningin Wilhelmina en kroonprinses Juliana) onthuld twee jaar nadat in 1933 eerder de muiterij op de Zeven Provinciën de natie heeft opgeschrikt en de plechtigheid staat dan ook in het teken van vastberaden koloniaal behoud. Premier Colijn vergelijkt Van Heutsz bij die gelegenheid met Hannibal, Caesar en Alexander de Grote. ,,De les die Colijn de aanwezigen las,’’ meldt een aanwezige, ,,was: bewaar de koloniën ‘met Godes hulp tot in den dood getrouw.’

Na de Tweede Wereldoorlog, tijdens de golf van dekolonisaties kantelt ons beeld van Van Heutsz. In de jaren zestig wordt zijn monument doelwit van aanslagen en ‘ludieke acties’. Bij zijn standbeeld in Coevorden plaatsen provo’s – van wie de jonge Relus ter Beek het nog tot minister van Defensie zal brengen – een bord met de tekst: ‘Ontslapen onder het hakenkruis; gesneuveld bij het uitmoorden van het 39^ste Atjehse dorp; bij het verkrachten van de 79^ste Atjehse vrouw om het geschokte vertrouwen van het Nederl. Indische bestuur opnieuw te funderen.’ Dat wordt het algemene beeld: de koloniale roverhoofdman. In Amsterdam wordt de plaquette met Van Heutsz’ beeltenis van het monument gesloopt, de haken waarmee deze bevestigd was blijven verroest ter nagedachtenis uit het gesteente steken en later verdwijnt zelfs zijn naam.

Het stadsdeel had recht kunnen doen aan de gecompliceerde koloniale geschiedenis het monument te herstellen en voortaan beide zijden van Van Heutsz en daarmee van ons koloniale verleden te laten zien, maar het kiest ervoor het te herdopen tot Monument Indië-Nederland, waaraan niemand zich een buil aan kan vallen. Er komt een zuiltje bij met de tekst: ,,Innig Nederlands Indië,’ en de jaartallen: 1596, 1935, 1945, 1949, 2001, 2007. Daarmee worden alle kolen en geiten gespaard en het besluit van het stadsdeel uit 2001 het monument te renoveren op één lijn gesteld met het uitroepen van de Indonesische onafhankelijkheid in 1945. Waarin een stadsdeel groot kan zijn!

Toen iemand op een inspraakbijeenkomst over de toekomst van het monument bepleitte daarin ook aandacht te schenken aan de ‘positieve aspecten’ van de Nederlandse koloniale aanwezigheid in Indonesië, werd hij weggehoond en werd hem toegeroepen of de ‘geweldige Hitler’ aan wie wij de Duitse autosnelwegen te danken hebben, dan soms ook een standbeeld moest krijgen.

Er is nu eenmaal een sterke behoefte om de geschiedenis in een contrast van zwart en wit te zien. Verering van absoluut goeden (Willem van Oranje, Anne Frank) zowel als verkettering van absoluut slechten (Jan Pieterszoon Coen, Van Heutsz) geeft ons blijkbaar een goed gevoel over ons zelf. Nuances bederven dat effect, maar die bepalen wel de historische werkelijkheid.

In Hoorn wilde een burgerinitiatief het standbeeld van Jan Pieterszoon Coen volledig uit het straatbeeld verwijderen: het ging niet aan nietsvermoedende voorbijgangers te confronteren met een figuur die op de Banda-eilanden opdracht gaf tot massamoord teneinde de nootmuskaatoogst veilig te stellen voor de VOC! Maar het Hoornse gemeentebestuur vond het onjuist om zo de historie wit te wassen. Het liet het per ongeluk vernielde beeld herstellen en herplaatsen, met op de sokkel een toelichting, die zowel Coens ‘agressieve beleid, zijn harde handelspolitiek en zijn strafexpedities’ vermeldt als zijn vroegere status van nationale held en ook het feit dat hij een ‘krachtdadig en visionair bestuurder’ was die in plaats van het uitbaten van de kolonie ten bate van het moederland de ontplooiing van een inter-Aziatisch handelsnetwerk voorstond.

Zo’n evenwichtige opvatting van de koloniale geschiedenis zal helaas wel een uitzondering blijven. ,,Wanneer het verleden opspeelt en het nationaal geheugen uiterst zwak is, gebeuren er rare dingen,’’ schrijft historicus Joop de Jong. ,,Er is een steeds sterker wordende tendens om brokken verleden volstrekt geïsoleerd en los van hun oorspronkelijke context te duiden. Het verleden wordt door de mal van het heden gedraaid. Het wordt gemoraliseerd. Een huidige generatie treedt als rechter op en plaatst een vorige generatie in de beklaagdenbank.’’

John Jansen van Galen,
is als onderzoeker verbonden aan het Instituut voor Migratie en Etnische Studies (IMES), waar hij werkt aan een project over de dekolonisatieprocessen bij de verschillende Nederlandse koloniën.

Dit symposium gaat op zoek naar antwoorden op deze uitdaging. Het presenteert een aantal institutionele praktijken en wetenschappelijke inzichten om een specifiek aspect van de institutionele omgang met kunst te belichten: de tentoonstelling, en de strategieën achter de tentoonstelling.

De huidige culturele en politieke situatie in Nederland doet vermoeden dat postkoloniale geschiedenis een gesloten boek is, nog voordat het is geschreven. Pas recentelijk verschijnen in Nederland diepgaander reflecties op het koloniale verleden. Ook kunstinstituten met hun strategieën van classificatie, waardebepaling en ontsluiting hebben tot op heden weinig oog gehad voor het postkoloniale discours. Veel instellingen vermijden een serieuze omgang met wat voorheen als ‘etnografisch’ werd bestempeld. Door bezuinigingen op cultuur en doorwerkingen van een populistisch cultuurbeleid, worden de kunstinstituten ook niet bepaald aangemoedigd om een dialoog aan te gaan met gebieden die voorheen als perifeer werden beschouwd. Tegelijkertijd zullen zij zich meer moeten oriënteren op het paradigma van een mondiaal kunstklimaat, wat hen ook dwingt positie te bepalen ten opzichte van de erfenis van het koloniale tijdperk.

Dit symposium gaat op zoek naar antwoorden op deze uitdaging. Het presenteert een aantal institutionele praktijken en wetenschappelijke inzichten om een specifiek aspect van de institutionele omgang met kunst te belichten: de tentoonstelling, en de strategieën achter de tentoonstelling.

Het programma schetst in aanvang een geschiedenis van tentoonstellingen in het Stedelijk Museum waarin kolonialiteit een rol speelt, uit de periode van Nederlands kolonialisme. Ook recentere voorbeelden van Stedelijk-exposities buiten de Westerse kaders komen aan de orde. De gerenommeerde antropoloog Johannes Fabian zal vervolgens zijn baanbrekende boek Time and the Other (1983) introduceren en uitleg geven over het historische moment waarop het modernistische Westen in een ander tijdsvak terecht kwam dan dat van de ‘Ander’. In een aansluitend interview wordt ingegaan op de betekenis van deze splitsing voor de praktijk van hedendaagse kunsttentoonstellingen.

De Nederlandse kunstenaar Wendelien van Oldenborgh geeft een presentatie van haar werk, waarin het koloniale verleden en de erfenis daarvan in de huidige samenleving naar voren komt.

Het symposium geeft vervolgens ruim baan aan instellingen die de kritische instrumenten van het postkoloniale tijdperk een plek proberen te geven. Hun strategieën gaan uit van recente verschuivingen in geschiedschrijving en geopolitieke inzichten, en reflecteren op de onevenwichtige ontwikkelingen van moderniteit in de wereld om deze onevenwichtigheden via de kunst van andere geluiden te voorzien.

In de afsluitende lezing bevraagt Irit Rogoff, Professor ‘Visual Culture’ aan Goldsmiths in Londen, de mogelijkheid van periodisering van het kolonialisme en bespreekt zij de beweeglijkheid van het concept ‘kolonialisme’. Is het postkoloniale een model dat in verschillende culturen gebruikt kan worden? Is het de taak van een ‘postkoloniaal museum’ om voorbij te gaan aan kwesties zoals compensatie en herstel?

De voornaamste ambitie van het symposium is om het hoofd te bieden aan de belangrijkste kwesties waarmee kunstinstituten worden geconfronteerd nu er een nieuwe cartografie van de kunstwereld is ontstaan. Hoe kunnen musea het bewustzijn van een nieuwe geografische werkelijkheid vertalen naar tentoonstellingsbeleid? Welke geschiedenissen kwamen terecht in tentoonstellingen en welke nieuwe verhalen worden geconstrueerd? En wat is uiteindelijk een ‘postkoloniale tentoonstelling’?

Sprekers en programma
10:00 uur Welkomstwoord

- Ann Goldstein, directeur Stedelijk Museum Amsterdam

10:10 uur Het veld in kaart gebracht
- Elena Sorokina, kunsthistoricus en freelance curator: introductie in tentoonstellen van het ‘postkoloniale’
- Jelle Bouwhuis, curator van SMBA: korte lezing over mondiale kunstgeschiedenis in het Stedelijk Museum
- Johannes Fabian, antropoloog: introductie van Time and the Other, gevolgd door een publiek interview

11:30 uur Posities 1
- Wendelien van Oldenborgh, kunstenaar, Amsterdam
- Chris Dercon, directeur Tate Modern, Londen
- Kofi Setordji, Nubuke Foundation, Accra

13:30 uur Lunchpauze

14:30 uur Posities 2
- What, How and for Whom (WHW), curatorencollectief
- Abdellah Karroum, L’Appartement 22, Rabat, co-curator van Intense Proximity in Palais de Tokyo, Parijs 2012
- Jesús María Carrillo Castillo, hoofd Culturele Programma’s, Museo Reina Sofia, Madrid

16:15 uur Theepauze

16:30 uur Conclusie
- Irit Rogoff, Professor of Visual Culture, Goldsmiths College, London

17:30 uur Afsluitende opmerkingen en borrel

Note: Elke sessie zal worden afgerond met een discussie met het publiek.

De ouders van mijn vader kwamen hier in de jaren ’50 als zogenaamde repatrianten uit de voormalige kolonie Nederlands-Indië. Hun heimwee en Indisch-zijn heb ik geërfd. En als derde generatie Indische-Nederlander, of liever ‘Indo’, sta ik hier om mijn kijk te geven op dit monument. Daar bij moet ik zeggen dat ik, hoewel ik een derde generatie Indo ben en vanuit die positie spreek, niet spreek namens alle Indo’s of alle andere derde generatie Indo’s.

In 2001 werd na veel overleg besloten de naam te veranderen van Van Heutsz-monument naar Monument Indië Nederland. Dit monument is in deze stad een uniek geval, aangezien het altijd, als sinds de totstandkoming 1935, voor ophef heeft gezorgd en uiteindelijk dus leidde tot een naamswijziging en uitbreiding. 

De geschiedenis van dit monument en de uiteindelijke wijzigingen vind ik typerend voor de status van het verwerkingsproces van het koloniaal verleden in de Nederlandse cultuur. Dat het Van Heutsz plakkaat eraf is gehaald en dat de naam is veranderd is ergens wel begrijpelijk en ik begrijp ook waar dit vandaan komt. Maar een volwassen manier om te gaan met het koloniaal verleden van Nederland vind ik het niet. Ik zal jullie uitleggen hoe het monument op mij overkomt en waarom ik vind dat uit dit monument blijkt dat Nederland kennelijk niet weet hoe ze haar koloniaal verleden moet verwerken.

Mijn ervaring
Officieel zou het Indië Nederland Monument het volgende moeten uitbeelden: ‘Een gedenkteken dat de relatie tussen Nederland en Indië tijdens de koloniale periode in herinnering roept.’ Dit is wel heel vage doelstelling, zonder enige uitspraak over de koloniale periode.

Het monument zorgt bij mij ervoor dat ik merk dat ten eerste mijn realiteit als lid van een postkoloniale minderheid niet weerspiegeld zie worden. De ‘koloniale periode’ roept bij mij namelijk heel veel op en het bepaalt mijn dagelijkse realiteit, ik kan daar niet aan ontsnappen. Dit monument lijkt het enkel als een historisch gegeven te beschouwen, terwijl het voor mij nog heel hedendaags is.

Ten tweede spreekt de dominante cultuur zich niet uit over het koloniaal verleden. Het is duidelijk dat dit monument hier geplaatst is door de gevestigde orde. De staat of het establishment die onderdeel uitmaken van de dominante cultuur hebben ervoor gekozen zich in neutrale termen te uiten over deze geschiedenis. Zoals ik hierboven zei dat komt niet overeen met mijn realiteit en hoe ik het ervaar, maar een ander aspect van deze neutrale formulering is dat ook deze neutraliteit een politieke keuze is die veelzeggend is. Als je daadwerkelijk iets wil verwerken moet je de confrontatie met het probleem aangaan. Op dit moment wordt er alleen gezegd: ‘Ja, er was zoiets als een koloniale periode. Doe er mee wat je wilt.’

Hoe om te gaan met het koloniaal verleden
Ik zal duidelijk met jullie zijn. Ik ben niet trots op het koloniaal verleden van Nederland. Ik zou wensen dat het nooit gebeurd was. Toch is het gebeurd en sta ik als product van deze geschiedenis voor jullie. Hoe gaan we hier mee om? Wat ons te doen staat is ten eerste volledig deze koloniale geschiedenis van Nederland te erkennen. Maar dit is niet genoeg. Ook dient te worden erkend dat door dit koloniaal verleden Nederland een geprivilegieerde positie kent ten opzichte van de gekolonialiseerde gebieden. Ook vandaag nog. En ook binnen de Nederlandse maatschappij kennen zij die bij de dominante Nederlandse cultuur horen eveneens een geprivilegieerde positie. Wat dat betreft zijn koloniale dynamieken niet verdwenen na de de-kolonisatie.

Toekomst van het monument
Dat het openlijk vereren van een oorlogsmisdadiger in de publieke ruimte niet zomaar door kon gaan, daar ben ik het mee eens. Althans, voor een deel. Wat ik zou willen is dat het gewoon het Van Heutsz-monument heet, wat mij betreft met het plakkaat er weer bij, maar, en dit is een heel belangrijk verschil: met vermelding van de oorlogsmisdaden die door Van Heutsz zijn gepleegd.

Hierdoor verdoezel je de geschiedenis niet, maar erken je wat er gebeurd is. En je neemt  de verantwoordelijkheid bewust op je door te zeggen, het mag blijven staan, we zijn er niet trots op, dit en dit heeft hij gedaan, en met deze zwarte bladzijde uit de geschiedenis in ons collectief geheugen gaan wij toch verder.

Dus voorbij schaamte en schuldgevoel, de verantwoordelijkheid durven nemen. Dat is een volwassen manier om om te gaan met het koloniaal verleden. Nu is het een vorm van ontkenning of vergoelijken van het koloniaal verleden door het te neutraal voor te stellen.

Als het monument weer het Van Heutsz-monument zou heten met de vermelding van de misdaden die hij begaan heeft, geeft me dat weer de mogelijkheid om boos te worden. Die mogelijkheid wordt mij bij dit monument impliciet ontnomen. Dit voelen van boosheid en pijn lijkt mij een gezonde manier om het verleden te verwerken. Dit moet eerst gebeuren, voordat we in neutrale vage termen over het koloniale verleden gaan praten. Wat er nu met het monument is gebeurd is een verkapte vorm van ontkennen. Het wel benoemen, maar je er niet over uitspreken. Nu het monument is veranderd is er niet gewerkt naar een blijvende oplossing. Ik zit nog steeds met een gevoel van onrechtvaardigheid en boosheid over wat er in het verleden is gebeurd, maar kan daar mee niet bij dit monument terecht. Dit, omdat het veel te algemeen is en er door de wijziging een stuk geschiedenis is uitgewist. Een geschiedenis die in mijn ogen pijnlijk en beschamend is, maar daardoor des te meer benoemd dient te worden.

Nu is het koloniaal verleden een etterende wond die niet schoongemaakt is maar waar wel al verband om heen is gedaan. Door de verwijdering van Van Heutsz en het niet vermelden van de oorlogsmisdaden die heeft begaan, zal dit monument in ieder geval niet bijdragen aan het helen van de koloniale wonden.

Het monument opnieuw weer veranderen is misschien geen reële optie. Mocht dat niet gebeuren, wees niet getreurd! Er zijn ‘gelukkig’ nog genoeg andere plekken in Amsterdam waar helemaal geen discussie over lijkt te zijn, maar die net zo goed het kolonialisme en haar misstanden verheerlijken. Zo is J.P Coen, ook een klassieker uit het rijtje oorlogsmisdadigers in de Nederlandse koloniale geschiedenis, te vinden op de Beurs van Berlage en op heel veel plekken in het Koninklijk Instituut van de Tropen. Daarnaast wordt op de achtergevel van het Paleis op de Dam op klassieke wijze uitgebeeld hoe Nederland profiteert van haar koloniën. En mocht je Van Heutsz missen, dan is er altijd nog zijn Praalgraf op de Nieuwe Oosterbegraafplaats.

Ik vind niet dat iedereen maar vrij mag invullen waar dit monument voor staat, aangezien er nog te veel koloniaal leed niet benoemd is. Voor mij staat dit monument voor het onvermogen van Nederland om hier mee om te gaan.

Mijn mening is dus dat dit Monument Indie Nederland symptomatisch is voor het verwerkingsproces van het koloniale verleden van Nederlands-Indie. Ik zou willen dat dit monument, hoe pijnlijk en beschamend het ook is, weer het Van Heutsz-monument heet met vermelding van zijn oorlogsmisdaden. Hierdoor moet Nederland zich uitspreken over dit verleden en kan er op een volwassen en eerlijke manier met dit verleden om worden gegaan.

Tot slot, vat ik deze stand van zaken ook op als een waarschuwing. Ik ben gewaarschuwd dat ik als lid van een postkoloniale minderheid misschien moet stoppen te gaan verwachten dat monumenten er ook voor mij zijn en mijn perspectief zullen bevestigen. Deze monumenten komen voort uit de gevestigde orde en zijn voor de gevestigde orde. Maar ondertussen blijft de koloniale wond broeien.

Sarah Klerks
studeerde aan de Universiteit van Amsterdam en schrijft voor Indisch 3.0

Un Regard
De reeks Un Regard van Kiripi Katembo bestaat uit 19 foto’s genomen in de straten van Kinshasa. De beelden zijn reflecties in waterplassen waardoor een weerspiegelde stad ontstaat, waarin mensen, gebouwen, auto’s, muggen, vuil en afval samenleven. Zo creëert Katembo een bevreemdende, poëtische wereld.

Pêcheurs de nuit
De 25 foto’s, Pêcheurs de nuit, van Abdoulaye Barry zijn portretten van vissers rond het Tsjaad-meer. Barry maakte nachtopnames van gezichten en activiteiten, waardoor deze een mysterieus en wazig aspect krijgen. De foto’s zijn stille getuigen van het fragiele bestaan van de vissers en de bedreiging van hun leefmilieu.

Van 14 juni tot 26 augustus 2012
Gratis met toegangskaartje museum: 4 € / 3 € / 1,5 €
In het kader van de Summer of Photography 2012, een initiatief van BOZAR.

Rondleiding
Op 22 juli zal Kiripi Katembo de bezoekers rondleiden in de tentoonstelling.
Vanaf 15u00, gratis (+ toegangskaartje museum)
Rondleiding in het Frans
Graag tijdig reserveten, het aantal plaatsen is beperkt.